İLAÇLARLA YAPILAN GÖZLEMSEL ÇALISMALAR KILAVUZU

1. Amaç
Bu kılavuz, ilaçlarla yapılan gözlemsel çalısmaların planlanması, yürütülmesi ve
değerlendirilmesi için asgari sartları düzenlemek amacıyla hazırlanmıstır.
2. Tanım
Gözlemsel çalısmalar, ilaçların onaylanmıs endikasyonlarında güncel tanı ve tedavi
kılavuzlarına uygun olarak tedavisi devam eden hastalarda spontan reçete edilen ilaca ait verilerin
toplandığı epidemiyolojik çalısmalardır.
Bu tür çalısmalar, ilaçlar hakkında klinik ilaç arastırmalarına oranla daha genis
popülasyonlar üzerinden ek bilgiler elde etmeyi amaçlar.
Retrospektif çalısmalar bu kılavuz kapsamı dısındadır.
3. Gözlemsel Çalısmalar İçin Genel Sartlar
Gözlemsel çalısmalarda prensip olarak hastayı çalısmaya dahil etmeye karar vermeden
önce hastanın tedavisine baslanılmıs olunmalıdır. Hasta çalısmaya dahil edilmeden önce
baslanılmıs olan ilaç çalısma esnasında ya da sonrasında koordinatör hekim ya da katılımcı hekim
tarafından da reçete edilebilir.
Gözlemsel çalısmalarda; ilgili disiplinlerdeki güncel tanı ve tedavi kılavuzlarına göre
planlama, yürütme, değerlendirme yapılması gerekir.
Bu çalısmalar önceden tasarlanmıs bir soruya göre formüle edilmis tıbbi-bilimsel bir amaç
tasımalıdır. Seçilen tasarım (karsılastırmanın temeli, zaman aralığı ve hasta muayenesinin
kapsamı, hastaların sayısı) ve verilerin toplanması ve değerlendirilmesi ile ilgili planlanan
yöntemler bu soruya cevap bulunmasına uygun olmalıdır.
Bir çalısmanın gözlemsel çalısma olarak kabul edilebilmesi için reçeteleyen hekim her
hangi bir tesir altında kalmamalıdır.
Bu çalısmalar bir müstahzarın kullanımını tesvik etmek amacıyla planlanamaz veya
yürütülemez. Destekleyici (varsa), promosyonel amaçlı gözlemsel çalısma yapamaz.
4. Gözlemsel Çalısmaların Metodolojisi
Gözlemsel çalısmalar piyasadaki mevcut ilaçlar hakkında bilgi toplamaya yarayan birçok
metodolojik araçtan birisidir. Uygun aracın seçimi gözlemlerin hedefine göre belirlenir. Bu
nedenle, belirli bir soru için seçilen araç, o soruyu cevaplamak için metodolojik açıdan uygun,
bilgi sağlayıcı ve hasta sayısı bakımından yeterli olmalıdır.
Gözlemsel çalısma protokolünde, çalısmanın yapılma gerekçesi ve örneklem büyüklüğü,
literatür ve diğer bilgiler esliğinde ayrıntılı olarak açıklanmalıdır.
5. Gözlemsel Çalısmaların Amaçları
Gözlemsel çalısmaların olası amaçları asağıdaki hususlardan bazıları olabilir:
a) Gözlemsel çalısmalar, ilaçların güvenlilik sorunlarının saptanması veya pazarlama
kosulları altında beklenen güvenlilik profilinin doğrulanması amacıyla risk faktörlerini saptamak,
b) Reçeteleme alıskanlıkları, tedaviyi kabul etme ve tedavi uyuncu, hakkında bilgi
toplamak,
c) Etkililikle ilgili daha fazla (örneğin, rutin kullanım kosulları altında; klinik çalısmalara
dahil edilemeyen gruplarda, alt gruplarda; yanıt vermeyenleri karakterize etmek için) veri
toplamak,
d) Hastalığın ciddiyeti, eslik eden hastalıkların ortaya konması, özel gruplar (yaslılar,
çocuklar vs. hakkında veri toplamak,
e) İlaçların yasam kalitesi üzerine etkileri hakkında veri toplamak.
6. Koordinatör Ve Katılımcı Hekimler
Sağlık kurumlarında / kuruluslarında yapılacak çok merkezli gözlemsel çalısmalar, bir
koordinatör hekimin veya dis hekiminin baskanlığında, çalısmanın niteliğine uygun bir ekiple
yürütülür.
Koordinatör hekim veya dis hekimi: çok merkezli bir gözlemsel çalısmada katılımcı
hekimler, çalısmanın yürütüldüğü kurumlar / kuruluslar ve destekleyici arasındaki koordinasyonu
sağlamaktan sorumlu olmak üzere görevlendirilen hekimi ( hekim veya dis hekimi ) ifade eder.
Katılımcı hekim: hastalardan, gözlemsel çalısma protokolüne uygun sekilde veri toplayan
hekimi ifade eder.
Koordinatör hekimin, uzmanlığını veya doktorasını tamamlamıs olması gerekir.
Çocuklar üzerinde yapılacak olan çalısmalarda koordinatör hekimin çocuk sağlığı ve
hastalıkları uzmanı olması gerekmektedir.
7. Müdahale Yapılmaması
Asağıdaki durumlarda katılımcı hekime müdahale edilmez:
a) Medikal tedavide hangi ilaçların kullanılacağı;
b) Tedaviye hangi durumlarda son verileceği veya hangi durumlarda değistirileceği.
Bir ilaç, hastanın gözlemsel çalısmaya dahil edilmesi amacıyla reçete edilmemelidir.
Bir ilacın reçetelenmesi ve bir hastanın gözlemsel çalısmaya alınması birbirinden ayrı
tutulması gereken iki konudur. Bu ayrım, bir hastanın ancak tedavi kararı verildikten sonra
çalısmaya alınması örneğinde olduğu gibi sağlanır.
8. Gözlemsel Çalısmaların Değisik Formları
Gözlemsel çalısmaların farklı tasarım ve formları mevcut olup, cevaplanacak soruya bağlı
olarak gözlem sartları da farklı olabilir. Bu nedenle, tanıya yönelik tetkiklerin kapsamı
belirlenmeli veya yayınlanmıs kılavuzları referans olarak alınmalıdır.
Çalısmanın yapıldığı popülasyon, normalde genel kullanıcı popülasyonu için mümkün
olduğunca temsil edici olmalı ve çalısmanın spesifik olarak hedeflenen amaçları dısında seçim
yapılmamıs bir popülasyon olmalıdır.
9. Çalısma Planı
Gözlemsel çalısmaya baslamadan önce, tıp ve istatistikdeki son gelismeleri de yansıtacak
sekilde bir gözlem ve değerlendirme planı hazırlanmalıdır. Gözlem planı rutin uygulamaya
yönelik olmalıdır.
Çalısma planı asgari olarak asağıdaki hususları içermelidir:
a) Gözlemsel çalısmanın hangi soruları cevaplamak için neden uygun bir araç olduğuna
dair gerekçeler
b) Katılımcı hekimlerin veya merkezlerin çalısmaya seçilme kriterleri;
c) Çalısmaya alınacak hastaların dahil edilme ve dıslanma kriterleri;
d) Hedef parametreler, bunların çalısma ile ilgisi ve soruları cevaplamadaki rolü;
e) Muhtemel kofaktörler/kovaryantlar ve bunların nasıl kontrol edileceği;
f) Çalısma süresi ve sonlandırma kriterleri;
g) Gözlem için gerekli veri toplama araçları;
h) Çalısmaya alınacak hasta sayısı, uluslararası bir çalısma ise bu ülkeler ve hasta sayıları;
ı) Kullanılacak istatistiksel yöntemler;
i) Sorumlulukların belirtilmesi (çalısmanın denetlenmesi, koordinasyonu gibi);
10. Çalısma Basvurusu Ve İzni
Destekleyici, destekleyici yoksa koordinatör hekim Bakanlığa basvurmak ve izin almak
zorundadır. İzin alınmadan kesinlikle çalısmaya baslanamaz.
Basvuru dosyası, asgari olarak Ek-1’de belirtilen bilgi ve belgeleri içermelidir.
Çalısma ile ilgili yazısmalar, varsa destekleyici ile yoksa koordinatör hekim ve/veya
katılımcı hekim ile yürütülmelidir.
11. Gözlemsel Çalısma Yapılacak Yerler
Gözlemsel çalısma kapsamında veri toplama islemi sağlık hizmeti verilen her türlü sağlık
kurumunda/kurulusunda, ayrıca gerekli izinlerin alınması kosuluyla saha taraması seklinde
doğrudan çalısmaya katılanlara ulasılarak ya da ilgili kurum ve kuruluslardaki veri tabanları
yoluyla yapılabilir.
12. Bildirim Yükümlülüğü
Destekleyici (yoksa koordinatör hekim veya katılımcı hekim), çalısmalardan elde edilecek
bulguları yıllık bildirim raporunda (Ek-2), sonuç raporunu (Ek-3) ise çalısmanın bitiminde
Bakanlığa bildirir. Bakanlık, gerekli gördüğü durumlarda daha erken rapor isteyebilir.
Bildirimlerin Bakanlığa düzenli olarak iletilmesinden destekleyici (yoksa koordinatör
hekim veya katılımcı hekim) sorumludur.
Çalısmanın baslamasından sonra protokolde yapılacak değisiklikler onay alınması için
Bakanlığa bildirilir.
13. Hasta Bilgilendirme Ve Hasta Oluru
Tedavi kararları açısından hekimin görevi olan olağan bilgilendirmenin dısında hastanın
ayrıca bilgilendirilmesine gerek yoktur. Hasta verilerinin belgelenmesi, verilerin gizliliği ile ilgili
mevzuata uygun olmalıdır.
Eğer çalısmaya dahil edilecek olan hastalar küçük ve/veya olur verebilecek durumda değil
iseler velisinin veya yasal vasisinin izni alınmalıdır.
14. Çalısmaya Katılan Hastaların Korunması İle İlgili Genel Ve Etik Esaslar
Çalısmaya katılan hastaların haklarının korunmasına azami dikkatin gösterilmesi ve etik
kurallara ve 19.02.1960 tarih ve 10436 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Tıbbi Deontoloji
Nizamnamesine uyulması esastır.
Çalısmaya katılan hastaların tıbbi bilgileri ilgili forma aktarılmaya baslanmadan önce;
çalısmaya alınmak istenen kisi (olur gösterebilecek durumda değilse kanuni temsilcisi), katılımcı
hekim tarafından yeterince ve anlayabileceği sekilde (çalısmanın amacı, süresi ve hasta hakları
hakkında) bilgilendirilir.
Çalısmaya katılan hasta, istediği zaman çalısmadan ayrılabilir. Bundan dolayı sonraki
tedavisinde ve takibinde normalde olan haklarından hiçbir kayba uğramaması esastır.
Hastaların çalısmaya istiraki veya çalısmaya devamının sağlanması için destekleyici
tarafından ikna edici herhangi bir tesvik veya mali teklifte bulunulamaz. Ancak, çalısmaya alınan
hastaların çalısmaya istirakinden dolayı ortaya çıkan ek masraflar çalısma bütçesinde belirtilerek
destekleyici (yoksa koordinatör hekim veya katılımcı hekim) tarafından karsılanır.
Destekleyici, koordinatör hekim veya katılımcı hekim hastanın bilgilerinin (hastalık,
kimlik bilgisi gibi) gizli kalacağını garanti etmelidirler. Çalısma neticesinde elde edilen bilgilerin
yayınlanması durumunda, çalısmaya katılan hastaların kimlik bilgileri açıklanamaz.
15. Veri Güvenliliği
Verilerin güvenli biçimde saklanması için uygun standartların ve gelistirilmis yöntemlerin
kullanılması gereklidir.
Destekleyicinin, koordinatör hekimin veya katılımcı hekimin elinde bulunan verilerin,
bunların kopyalarının muhafazasına iliskin planların ana hatları çalısma planında yer almalıdır.
Erisim kısıtlamaları ve açıklama için eğer varsa yasal zorunlulukların ana hatları çalısma
planında açıkça belirtilmelidir.
16. İstatistiksel Değerlendirme
Gözlemsel çalısmaya ait veriler, uygun istatistik yöntemlerle değerlendirilmelidir.
Planlanan yaklasım, çalısma planında önceden belirlenmis olmalıdır; değerlendirmede bu
yaklasımdan sapma olduğu takdirde, bu sapmanın nedenleri belirtilmelidir.
17. Bütçelendirme Ve Sigorta
Gözlemsel çalısmalarda standart tıbbi bakımın dısında gerekli olabilecek tüm islemler
destekleyici (yoksa koordinatör hekim veya katılımcı hekim) tarafından karsılanmalı ve detaylı
bir bütçe hazırlanmalıdır. Çalısmaya alınacak hastaların seçilmesinde hastanın sosyal
güvencesinin var olup olmaması çalısmanın bilimsel amacını etkilememelidir.
Gözlemsel nitelikteki çalısmalar için bir sigorta belgesi alınması mecburiyeti yoktur.
18. Çalısmanın Yapılamaması Halinde Bilgi Verilmesi
Onay alınmasına rağmen, çalısmanın herhangi bir sebeple baslamaması veya basladıktan
sonra tamamlanmadan durdurulması halinde durum, gerekçeleriyle birlikte Bakanlığa
bildirilmelidir.
19. Görev Ve Sorumluluk Paylasımı
Gözlemsel çalısmanın her türlü hukuki, cezai ve mali sorumluluğu, çalısmayı destekleyen
kisi, kurum veya kurulusa, destekleyicisi bulunmayan çalısmalarda koordinatör hekime aittir.
Destekleyici; yazılı sözlesme yapılmak suretiyle kendi görevlerinin bir kısmını sözlesmeli
arastırma kuruluslarına devredebilir. Görevlerin sözlesmeli arastırma kurulusuna devredilmesi
destekleyicinin, devredilen hususlara dair muhtemel hukuki ve cezai sorumluluğunu ortadan
kaldırmaz. Destekleyici ve sözlesmeli arastırma kurulusu, sözlesme konusu is ve islemlerin
sonuçlarından müteselsilen sorumludur.
20. Denetim
Bakanlık, yurtiçinde ve yurtdısında yürütülen gözlemsel çalısmaları, çalısmaların
yapıldığı yerleri, destekleyiciyi ve varsa sözlesmeli arastırma kurulusunu, bu kılavuz ve ilgili
diğer mevzuat hükümlerine uygunluğu yönünden denetler.
21. Arsivleme Ve Gizlilik
Gözlemsel çalısma tamamlandıktan sonra çalısma ile ilgili bütün belgelerin destekleyici
(yoksa koordinatör hekim) tarafından en az bes (5) yıl süreyle saklanması gerekmektedir.
Çalısma kayıtlarının gizliliği esastır. Bu kayıtlar ancak, hukuken yetkili kisilerin veya
mercilerin talebi halinde yetkili kisilere sunulur.
22. Çalısmanın Askıya Alınması Veya Yasaklanması
Çalısmanın yürütülmesi sırasında, çalısmaya izin verilirken belirtilen sartların
karsılanmadığı veya bu sartlara aykırı davranıldığı tespit edilirse; Bakanlık, destekleyici veya
koordinatör hekimi uyarır, gerekirse çalısmayı askıya alır ya da yasaklar.
23. Yasaklar Ve Müeyyideler
Destekleyici eğer ilaç firması ise; çalısmalar firmanın pazarlama ve satıs birimleri
tarafından tasarlanamaz ve yürütülemez. Pazarlama birimleri tarafından tasarlanmıs ve/veya
izlenmekte olan bu tipteki çalısmalar etik olmayan promosyon faaliyeti olarak kabul edilir ve
ilgili mevzuata göre hareket edilir.
Protokolde pazarlama veya tohumlama yönünde protokol ihlali tespit edilen durumlarda,
bu ilaçların bedelinin ve varsa hastaya uygulanması ile ilgili diğer masrafların, destekleyici
tarafından ödenmesi gerekmektedir.
Çalısma protokolü ve anket gibi dokümanlarda, hekimi ve/veya çalısmaya katılan hastayı
doğrudan ya da dolaylı olarak destekleyicinin çalısma konusu ilacın ve diğer ilaçların lehine
veya aleyhine herhangi bir ifade bulunamaz.
24. Yürürlükten Kaldırılan Mevzuat
22 Ocak 2008 tarihli ve 433 sayılı Makam oluru ile yürürlüğe konulan “İlaçlarla Yapılan
Gözlemsel Çalısmaların Planlanması, Yürütülmesi Ve Değerlendirilmesi Kılavuzu” yürürlükten
kaldırılmıstır.
25.Yürürlük
Bu Kılavuz onaylandığı tarihte yürürlüğe girer.
EK-1
BASVURU DOSYASINDA BULUNMASI GEREKEN EVRAK
1. Çalısmanın Adı
2. Çalısmanın Kodu (varsa)
3. Çalısma Koordinatörünün Adı/Soyadı, Özgeçmisi,Adresi,(e-Maili,Telefonu,Faksı)
4. Çalısma Destekleyicisi Yetkili Kisi,Kisilere Ait İletisim Bilgileri
5. Çalısmanın Amacı/Gerekçesi
6. Çalısma Değerlendirme Kriterleri
7. Çalısmaya Hasta Dahil Etme ve Etmeme Kriterleri
8. Çalısmaya Dahil Edilecek Hasta Sayısı (Uluslararası çalısmalarda Türkiye’deki ve
dünyadaki hasta sayıları ayrı ayrı verilecektir.)
9. Hasta Alım Süresi
10. Hasta Takip Süresi
11. İstatistiksel Yöntem
12. Gözlemsel Çalısma Akıs Çizelgesi
13. Çalısmaya Ait Detaylı Protokol
14. Olgu Rapor Formu Örneği
15. Varsa Çalısma Sırasında Kullanılan Diğer Dokümanlar (Anket vb. gibi)
16. Çok Merkezli Çalısmalarda Çalısmaya Katılan Merkezlerin Listesi ve Her Bir Merkezdeki
Katılımcı Hekim Bilgileri
17. Destekleyiciye Ait Noter Tasdikli İmza Sirküleri
18. Detaylı İmzalı/Onaylı Çalısma Bütçesi
19. Advers Etki Takip Formu Örneği
20. Destekleyici (varsa) ile Çalısma Koordinatörü/Hekim Arasında Sorumlulukların
Paylasılmasını Gösteren Belge
21. Destekleyici (varsa) Tarafından Sözlesmeli Arastırma Kurulusu Yetkilendirme Belgesi
22. Varsa Sözlesmeli Arastırma Kurulusu Yöneticisi (yoksa destekleyici) Tarafından İzleyici
(Monitör) Görevlendirme Belgesi
23. Varsa Çalısmanın İzleyicilerinin İmzalı Özgeçmisleri ve İletisim Bilgileri
24. Verilerin Yayın Amaçlı Kullanılabileceğine Dair Belge
25. Koordinatör Merkeze Ait Etik Kurul Kararı
EK-2
GÖZLEMSEL ÇALISMALAR YILLIK BİLDİRİM RAPORU
1. Çalısmanın adı, varsa kodu/ protokol numarası
2. Koordinatör hekimin adı, soyadı, ünvanı ve kurumu
3. Destekleyiciye ait bilgiler
4. Protokol özeti
5. Çalısmanın baslamasından rapor döneminin sonuna kadar, çalısmada hedeflenen ve
çalısmaya alınan hasta sayılarını gösteren tablo
EK-3
GÖZLEMSEL ÇALISMA SONUÇ RAPORU
1. Çalısmanın adı, varsa kodu/protokol numarası
2. Koordinatör hekimin adı, soyadı, ünvanı ve varsa kurumu
3. Destekleyiciye ait bilgiler (ünvan, iletisim bilgileri, yetkili kisiler)
4. Çalısmanın amacı
5. Çalısmanın tasarımı
6. Çalısma akıs çizelgesi
7. Çalısmadan elde edilen bulgular
8. Çalısmada hedeflenen ve çalısmaya alınan hasta sayılarını gösteren tablo
9. Çalısmanın sonuçları bir bilimsel yayına dönüstürüldü ise, bu yayının bir örneği